Czym jest oświetlenie cyrkadialne?
Mówiąc najprościej, rytm dobowy to cykl biologiczny, który utrzymuje Twój organizm w odpowiednim harmonogramie przez całą dobę. Kluczowym elementem rytmu dobowego jest reakcja fizjologii człowieka na światło oraz jasność otoczenia.
„Główny zegar” organizmu reguluje różne funkcje i procesy fizjologiczne w oparciu o tę reakcję na światło. Dotyczy to m.in. produkcji hormonów przygotowujących nas do czuwania i snu, poczucia głodu, poziomu koncentracji oraz temperatury ciała.
Ekspozycja na zbyt dużą lub zbyt małą ilość światła, a także otrzymywanie go o niewłaściwej porze dnia, może zaburzyć nasz rytm dobowy. Wpływa to negatywnie na zdrowie i samopoczucie, zwiększając ryzyko wielu chorób. [1]
Czym jest oświetlenie cyrkadialne?
Oświetlenie cyrkadialne to system oświetleniowy wspierający rytm dobowy i zdrowie psychiczne poprzez połączenie światła naturalnego ze sztucznym.
W skrócie: polega ono na zapewnieniu odpowiedniego natężenia i widma światła w różnych porach dnia.
Wdrożenie oświetlenia cyrkadialnego jest jednak wyzwaniem, ponieważ ludzie mają różne godziny pracy, rytmy biologiczne i potrzeby, a w zależności od wykonywanego zadania mogą wymagać odmiennych konfiguracji oświetlenia.
Oprócz pręcików i czopków oko zawiera również inne receptory światłoczułe, które są powiązane z naszą koncentracją. Wrażliwość widmowa tych receptorów różni się od wrażliwości czopków: krzywa wrażliwości czopków osiąga szczyt przy świetle żółtawym (555 nm), podczas gdy szczytowa wrażliwość nowo odkrytych receptorów przypada na światło bardziej niebieskie i chłodne, około 470 nm. [2]
W praktyce oznacza to, że nasz poziom pobudzenia zależy nie tylko od natężenia światła, ale także od jego temperatury barwowej. Z wcześniejszych badań wiemy również, że ekspozycja na światło może znacznie szybciej zwiększyć naszą czujność [3]. Ma to sens, gdy weźmiemy pod uwagę zmienność naturalnego światła dziennego. Zmienia się ono zarówno pod względem intensywności, jak i barwy – nie tylko w ciągu dnia, ale także wraz ze zmianą pór roku.
Intensywne, niebieskawe światło poranne hamuje produkcję melatoniny (naturalnego środka nasennego), wspierając tym samym produkcję kortyzolu (hormonu stresu), który zapewnia czujność, aktywność i gotowość do pracy, oraz serotoniny, która poprawia nastrój. Ciepłe, przytulne światło wieczorem uwalnia produkcję melatoniny, co pozwala poczuć odprężenie i senność.
Biorąc to pod uwagę, staje się jasne, że kierunek padania światła, temperatura barwowa i ogólny poziom natężenia oświetlenia w pomieszczeniu mogą mieć zauważalny wpływ na nastrój człowieka. Jednym ze sposobów wspierania naturalnego rytmu dobowego jest stosowanie cieplejszego (relaksującego) światła o niższym natężeniu wieczorami oraz chłodniejszego (energetyzującego) światła w typowych godzinach pracy.
Pojęciem ściśle powiązanym z oświetleniem cyrkadialnym i często używanym zamiennie jest Human Centric Lighting (HCL), czyli oświetlenie, które wspiera zdrowie, dobre samopoczucie i wydajność dzięki wizualnym, biologicznym i emocjonalnym korzyściom płynącym ze światła. Choć oba terminy mają wiele cech wspólnych, należy zauważyć, że HCL ma szerszy zakres, uwzględniając dodatkowe elementy projektowania oświetlenia, których wpływ wykracza poza sam rytm dobowy.
Coraz częściej spotykamy się również z koncepcją oświetlenia integracyjnego, która odnosi się do oświetlenia „zaprojektowanego specjalnie w celu wywołania korzystnego efektu fizjologicznego i/lub psychologicznego u ludzi”.
Poniżej znajduje się krótkie podsumowanie tych pojęć:
Human Centric Lighting (HCL):
Wspiera zdrowie, dobre samopoczucie i wydajność ludzi poprzez łączenie wizualnych, biologicznych i emocjonalnych korzyści światła.
Oświetlenie integracyjne (Integrative Lighting):
Oświetlenie zaprojektowane specjalnie w celu wywołania korzystnego efektu fizjologicznego i/lub psychologicznego u ludzi.
Oświetlenie cyrkadialne:
Wspiera zdrowie psychiczne i rytm dobowy poprzez sztuczne oświetlenie, ekspozycję na światło dzienne wewnątrz pomieszczeń oraz widok na zewnątrz.
Znaczenie oświetlenia cyrkadialnego
Korzyści zdrowotne
Odpowiednie oświetlenie może mieć znaczący wpływ na sen, nastrój i ogólne samopoczucie [4]. Na przykład niebieskie fale świetlne mogą zaburzać wydzielanie melatoniny, co z kolei prowadzi do problemów ze snem [5]. Oświetlenie cyrkadialne jest zatem szczególnie ważne w takich obszarach jak opieka zdrowotna czy hotelarstwo.
Korzyści wspierające produktywność
Oprócz wspierania ogólnego zdrowia i dobrego samopoczucia osób przebywających w pomieszczeniu, oświetlenie cyrkadialne może również wpływać na poziom koncentracji w godzinach pracy [6]. Inteligentne systemy sterowania oświetleniem pomagają ustawić właściwe światło we właściwym czasie i miejscu, redukując poziom stresu i uzupełniając naturalny rytm dobowy.
Spełnianie standardów budowlanych
Przykładowo, standard WELL Building Standard stanowi punkt odniesienia dla optymalnej wydajności budynków i koncentruje się na przestrzeniach korzystnych dla zdrowia i samopoczucia użytkowników. Osiągnięcie takich standardów oznacza stworzenie przestrzeni prawdziwie zrównoważonej i skoncentrowanej na ludziach; przestrzeni, z której można być dumnym. Więcej o standardzie WELL.
Zobacz sterowanie oświetleniem i systemy cyrkadialne w akcji!
Case study:
Siedziba główna Vasakronan – Szwecja
Vasakronan to największa firma z branży nieruchomości w Szwecji. Po gruntownej renowacji, jej siedziba główna stanowi teraz nowoczesne, elastyczne i stylowe miejsce pracy, w którym kładzie się duży nacisk na dobre samopoczucie pracowników. Zaprogramowano różne harmonogramy oświetlenia podążające za rytmem światła naturalnego, co przynosi korzyści dla rytmu dobowego wszystkich użytkowników biura.
